The Panoptic Society

Gezien de vele posts over toenemende macht van de overheid over burgers, 'veiligheidvergrotende maatregelen' en de angst om privacy kwijt te raken, leek het mij goed om eens in te gaan op een van de theorieën achter deze ontwikkeling. Hierbij baseer ik me grotendeels op het artikel ^pdf ‘The gaze without eyes’: video-surveillance and the changing nature of urban space (Hille Koskela, 2000).

Het panopticum
Stapje terug naar 1791, de Engelse filosoof Jeremy Bentham bedenkt het ontwerp voor de 'ideale gevangenis'. Deze bestaat uit een ronde ruimte met in het midden een bewakingstoren. Vanuit die toren zijn alle cellen zichtbaar. Het principe is eenvoudig, gevangen zijn zich er constant van bewust dat ze gezien konden worden, maar weten nooit wanneer en door wie. Dit ontwerp bleek zowel makkelijk als effectief, er was slechts één bewaker nodig om alle cellen onder controle te houden. In 1975 beschrijft Michel Foucault het onderliggende principe, dat hij panopticisme noemt. In zijn woorden: ”The major effect of the panopticon is to induce in the inmate a state of conscious and permanent visibility that assures the automatic functioning of power.” In zijn werk gaat Foucault niet in op de persoonlijke gevoelens of ervaringen van degenen die bekeken werden.

Panopticum 2.0
Afgelopen decennia is het gebruik van bewakingscamera's sterk toegenomen, steeds meer openbare ruimte is onder constante beveiliging. Door de toepassing van beveiligingscamera's is de panoptische machtstechniek elektronisch verspreid. Hele steden doen nu dienst als 'ideale gevangenis'. Het gebruik van de camera als beveiligingsmiddel is begonnen in Amerikaanse shoppingmalls. Met dit hulpmiddel konden eenvoudig individuen eruit worden geplukt die zich niet gedroegen volgens het standaardpatroon van de gemiddelde consument. In die zin is een winkelcentrum de omgekeerde gevangenis, met dezelfde technieken wordt ongewenst gedrag buiten gehouden. De veronderstelde effectiviteit en het technologische gemak zijn één van de redenen voor toepassing van cameragebruik in moderne steden.

Bewakingscamera's bieden echter een schijnbare veiligheid. Ze zijn meer ontworpen om criminaliteit achteraf op te lossen dan te voorkomen. Naar een camera om hulp roepen heeft vaak weinig zin. Hoewel een hooggeplaatste camera suggereert dat de hulp van boven moet komen, is de bewaker in de praktijk wegbezuinigd naar de kelder van een gebouw. De camera zelf is een passief instrument, en heeft geen mogelijkheid om de onveilige situatie te beïnvloeden. De vaak onopvallend gemonteerde camera's bieden bovendien niet hetzelfde gevoel van veiligheid als een rondlopende beveiliger. Openbare ruimte wordt door de verborgen aanwezigheid van camera's minder voorspelbaar. Hoewel het doel van bewaking een toename van veiligheid zou moeten zijn, zorgt het middel voor onzekerheid. Het gevoel in de gaten gehouden te worden kan wantrouwen opwekken en daarmee de belevingswaarde van de ruimte negatief beïnvloeden. In Koskela's woorden: “To be controlled by a surveillance camera – to be ‘under control’ – does not increase one’s feeling of being ‘in control’.”

Het gebruik van camera's voor vergroting van het veiligheids gevoel is een vrij letterlijke voortzetting van het panoptische principe. Een waar we al bijna gewend aan lijken te raken. Maar de ideeën achter het panopticum zijn op veel actuele ontwikkelingen van toepassing. Alle situaties waarin je als individu je ervan bewust bent dat je in de gaten gehouden zou kunnen worden, maar nooit zeker weet of dat ook daadwerkelijk gebeurd, roepen hetzelfde psychologische effect op.

We leven in een Panoptic Society: ‘You must never know whether you're being looked at at any moment; but you must be sure that you may always be so’ (Koskela).