Wetenschap en geloof; een tegenstelling?

Op retecool.com wordt er veel gediscussieerd over religieuze standpunten. Deze discussie krijgt gestalte dankzij de hernieuwde aandacht voor religie en ja, de toenemende macht die religieuze al dan niet politieke instellingen in de tegenwoordige tijd verkregen hebben. Wat enerzijds jammer en aan de andere kant begrijpelijk is, is het niveau van deze discussies. Net als in de uitzending van Rondom 10 waarin Bas Taart mocht verschijnen wordt de discussie veelal overgelaten aan tegenpolen die door personen worden vertegenwoordigt die weinig nuance nog kennis bezitten. Daarbij viel Bas Taart mij overigens mee. Deze bijdrage moet dan ook worden gezien als een hoopvolle start voor een discussie van een iets hoger niveau.

Wat naar mijn mening als het grootste probleem in de discussie tussen wetenschap en geloof gezien moet worden is het letterlijk lezen van teksten zonder rekening te houden met de historische omstandigheden waarin deze tot stand zijn gekomen. Hieraan maken zowel gelovigen als ook wetenschappers zich schuldig bij het lezen van de bijbel. Gelovigen doen dit bij hun stellingname, wetenschappers bij de aanvalsargumenten. Met gelovigen bedoel ik niet alle gelovigen en met wetenschappers niet alle wetenschappers, dat moge duidelijk zijn.

Van middeleeuwen naar renaissance
Het probleem van letterlijke interpretatie kan verder verduidelijkt worden als we terug gaan naar de Renaissance en we de humanistische visie en de middeleeuwse visie op onderwijs vergelijken. In het middeleeuws onderwijs werden uit onder meer antieke geschriften meningen (sententiae) geselecteerd die daarna los van de context van tijd en plaats waarin ze geschreven waren werden ‘onderzocht’. Dat gebeurde onder meer met de bijbel, maar ook met teksten van de hand van wat we moeten zien als grote klassieke schrijvers, filosofen, wetenschappers, wat u wil. Dit onderzoek hield in dat ze tegenover andere meningen werden gezet om ten einde na logisch dan wel sterk door de kerk beïnvloed denken te besluiten welke mening als waar zou worden aangemerkt. Voor studenten die onderdeel uitmaakten van middeleeuws onderwijs waren antieke schrijvers dan ook niet meer dan een verzameling meningen waarover consensus dan wel geen consensus bestond. Middeleeuwse geleerden schreven niet meer dan interpretaties van geïsoleerd staande meningen waardoor het antieke materiaal naar eigen goeddunken kon worden ingezet.
Humanisten, fakkeldragers van de Renaissance, zagen als één van de eersten in dat dit geen juiste manier van wetenschappelijk onderzoek was. En dan hebben we het dus over geleerden in de veertiende eeuw, dat is meer dan zeshonderd jaar geleden. Waarom kwamen de humanisten hier mee hoor ik u vragen? Omdat die in hun studie de nadruk legden op rethorica en grammatica, de nadruk op taal legden en taal in andere middeleeuwse studies juist veronachtzaamd werd. Daarnaast hadden zij een bovengemiddelde aandacht voor historica. Humanisten wilden terug naar de originele teksten in plaats van een passage uit een boek. Daarnaast moest men het historische milieu waarin de auteur schreef in achting nemen. Humanisten en de renaissance zorgden voor een nieuw gevoel voor geschiedenis. Geschiedenis die ook bij het lezen van oude teksten in acht moet worden genomen.

De Bijbel; geen wetenschappelijk werk
De Bijbel is, net als vele andere boeken, een boek dat honderden, ja duizenden jaren geleden is geschreven. Als wij in het oude testament lezen dat, en dit is geen citaat, mannen geen seksueel contact mogen hebben, dan komt dat voort uit het feit dat het Joodse volk een klein en kwetsbaar volk was dat zich uit moest breiden. Om dezelfde reden was masturbatie verboden. Wij allen weten dat homoseksuele contacten of masturbatie niet tot de geboorte van kinderen zal leiden. Dan nog een voorbeeld. Als er in de Bijbel wordt gesproken over God die de zon stil laat staan, dan gebeurt dit omdat men toen niet wist dat het juist de aarde was die bewoog. De tegenwoordig gedane zintuiglijke waarneming geeft nog steeds aan dat het de zon is die ondergaat (luister naar The Flaming Lips – Do you realize). Een laatste voorbeeld; als men in de Bijbel terug leest dat de aarde in zes dagen geschapen werd, dan is dat zo geschreven omdat men nog niets wist van de kosmos, het universum en laat staan een eventuele oerknal. Men zat nog vast aan een geocentrisch wereldbeeld, als men al bekend was met het werk van bijvoorbeeld Aristoteles.
De bijbel is, net als vele andere boeken, een boek waaruit men veel kan leren. Er staan veel minder onwaarheden in als men de historische context waarin geschreven werd in acht neemt. Mocht men rekening houden met de historische context, dan kan men op moreel vlak juist meer uit de Bijbel halen dan bij een letterlijke interpretatie. Wat men niet moet doen is de Bijbel als een moderne wetenschappelijke waarheid zien. Men kan er geen wetenschappelijke feiten uit destilleren. Het is een boek waarvan de waarheid grotendeels staat of valt met geloof.

Wat betekent dit voor de discussie tussen wetenschap en geloof?
Het betekent dat wetenschap en geloof twee verschillende grootheden zijn. De kennis die men uit de Bijbel kan halen berust op moraal en geloof en moet niet worden vergeleken met wetenschappelijke kennis die op feiten berust. Of wetenschap en geloof met elkaar te verenigen zijn of niet moet men voor zichzelf bepalen. Het kan dan behulpzaam zijn om het werk van Barbour en de kritiek die daarop is ontstaan te bestuderen. Een recentere opening voor deze discussie kan worden gevonden in de publicatie Omhoog kijken in platland, die weliswaar een religieuze inslag heeft maar zeker wetenschappelijk is onderbouwd en tot nadenken stemt.
Wat in mijn ogen geen nut heeft is gelovige standpunten vanuit puur wetenschappelijke hoek te bestuderen. Wat nog veel minder nut heeft is wetenschappelijke standpunten uit puur gelovige hoek te ‘bestuderen’. En wat al helemaal geen nut heeft is het letterlijk interpreteren van de Bijbel. Zij draagt geen wetenschappelijke feiten in zich. Daar werd men zich zeshonderd jaar geleden al bewust van. Wilt u daar dan ook alstublieft mee ophouden?

Extra gratis - Do you realize?